డాలర్ కంటే మూడు రెట్లు.. యూరోతో పోలిస్తే ఆరు రెట్లు అధికం
భారత రూపాయి మరో ఆసక్తికరమైన ఘనత సాధించింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చలామణిలో ఉన్న కరెన్సీ నోట్ల సంఖ్యలో భారత రూపాయి.. అమెరికన్ డాలర్, యూరోలను భారీగా అధిగమించింది.
అయితే ఇది రూపాయి విలువ పెరిగిందని అర్థం కాదు. కేవలం చలామణిలో ఉన్న నోట్ల సంఖ్య ఆధారంగా మాత్రమే భారత్ ముందంజలో ఉంది.
రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా డిప్యూటీ గవర్నర్ శిరీష్ చంద్ర ముర్ము వెల్లడించిన వివరాల ప్రకారం.. ప్రస్తుతం భారత్లో సుమారు 176 బిలియన్ కరెన్సీ నోట్లు చలామణిలో ఉన్నాయి.
అదే సమయంలో అమెరికన్ డాలర్ నోట్లు సుమారు 56 బిలియన్లు, యూరో నోట్లు దాదాపు 30 బిలియన్లు ఉన్నాయి.
అంటే డాలర్ నోట్ల కంటే భారత రూపాయి నోట్లు దాదాపు మూడు రెట్లు, యూరోతో పోలిస్తే దాదాపు ఆరు రెట్లు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
ఆగస్టు 13న జకార్తాలో బ్యాంక్ ఇండోనేషియా నిర్వహించిన గ్లోబల్ క్యాష్ మేనేజ్మెంట్ చర్చలో ముర్ము ఈ వివరాలను వెల్లడించారు.
చిన్న విలువ నోట్ల వినియోగమే ప్రధాన కారణం
భారత్లో నోట్ల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండటానికి ప్రధాన కారణం చిన్న విలువ కలిగిన నోట్ల వినియోగం ఎక్కువగా ఉండటమే.
ఒకే విలువైన లావాదేవీని నిర్వహించడానికి ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే భారత్లో ఎక్కువ సంఖ్యలో నోట్లు అవసరమవుతాయి.
అందుకే 176 బిలియన్ నోట్ల సంఖ్యను చూసి భారత రూపాయి డాలర్, యూరోలను విలువ పరంగా అధిగమించిందని భావించకూడదని నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
176 బిలియన్ నోట్ల వెనుక అసలు కథ
భారత్లో నగదు వ్యవస్థ ఎంత పెద్ద స్థాయిలో పనిచేస్తుందో ఈ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.
ఆర్బీఐ ప్రతి ఏడాది సుమారు 28 నుంచి 30 బిలియన్ కొత్త నోట్లను ఆరు డినామినేషన్లలో ముద్రిస్తోంది.
అదే సమయంలో చిరిగిపోయిన, పాడైన, వినియోగానికి పనికిరాని సుమారు 21 బిలియన్ నోట్లను చలామణి నుంచి తొలగిస్తోంది. ఇంత పెద్ద స్థాయిలో నోట్ల ముద్రణ, పంపిణీ, సేకరణ, రీసైక్లింగ్ నిర్వహించడం ఆర్బీఐకి భారీ లాజిస్టిక్స్ సవాలుగా మారుతోంది.
చలామణిలో ఉన్న నోట్లలో రూ.500 డినామినేషన్దే అత్యధిక వాటా. 2026 ఆగస్టు 7 నాటికి రూ.500 నోట్లు సుమారు 7.26 లక్షల లక్షల ముక్కలు ఉండగా.. వాటి మొత్తం విలువ సుమారు రూ.36.29 లక్షల కోట్లుగా నమోదైంది.
డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరిగినా.. నగదు ఎందుకు తగ్గడం లేదు?
భారత్లో UPI, మొబైల్ బ్యాంకింగ్, కార్డుల ద్వారా డిజిటల్ చెల్లింపులు భారీగా పెరిగాయి.
వ్యక్తిగత లావాదేవీల్లో నగదు వాటా తగ్గుతున్నప్పటికీ.. చలామణిలో ఉన్న మొత్తం నగదు మాత్రం తగ్గడం లేదు.
పైగా అది రెండంకెల వృద్ధి రేటుతో పెరుగుతోందని ముర్ము తెలిపారు.
ఈ పరిస్థితినే ఆయన **‘క్యాష్ పారడాక్స్’**గా అభివర్ణించారు.
గ్రామీణ, సెమీ అర్బన్ ప్రాంతాలు, తక్కువ ఆదాయ వర్గాలు, వృద్ధులు, చిన్న వ్యాపారాల్లో నగదుపై ఆధారపడటం ఇప్పటికీ ఎక్కువగా ఉంది.
దీంతో డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరిగినా.. నగదుకు డిమాండ్ కొనసాగుతోంది.
భవిష్యత్తులో ఎంత నగదు అవసరమవుతుందో అంచనా వేయడం ఆర్బీఐకి మరింత క్లిష్టంగా మారుతోంది.
నోట్ల జీవితకాలంపై ఆర్బీఐ దృష్టి
నోట్ల ముద్రణ, నిర్వహణ ఖర్చులను తగ్గించేందుకు ఆర్బీఐ కొత్త మార్గాలను పరిశీలిస్తోంది.
నోట్లపై ప్రత్యేక సర్ఫేస్ కోటింగ్, తక్కువ డినామినేషన్లకు పాలిమర్ నోట్ల వినియోగం వంటి అంశాలను పరిశీలిస్తోంది.
రూ.10, రూ.20 పాలిమర్ నోట్లకు సంబంధించి ఫీల్డ్ ట్రయల్స్ కోసం ఒక బిలియన్ నోట్ల ప్రవేశానికి ప్రభుత్వం ఆమోదం తెలిపినట్లు సమాచారం.
డిజిటల్ ఇండియాగా భారత్ వేగంగా మారుతున్నప్పటికీ.. ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదు ఇప్పటికీ కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.
ప్రపంచంలోని ప్రధాన కరెన్సీలతో పోలిస్తే అత్యధిక సంఖ్యలో నోట్లు చలామణిలో ఉండటం భారత నగదు వ్యవస్థ పరిమాణాన్ని చూపిస్తోంది.
అదే సమయంలో ఇంత పెద్ద నగదు వ్యవస్థను నిర్వహించాల్సిన బాధ్యత ఆర్బీఐపై ఎంత ఉందో కూడా ఈ గణాంకాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.