ప్రజాస్వామ్యానికి రక్షణ కవచమా? డిక్టేటర్‌షిప్‌కి పునాదా?

చట్టం ముందు అందరూ సమానమేనా?

భారత్‌: భారత్‌లో ప్రధానమంత్రి అయినా, ముఖ్యమంత్రి అయినా చట్టం ముందు అందరూ సమానమే. తప్పు చేస్తే విచారణ సంస్థలు చర్యలు తీసుకోవచ్చు. అవసరమైతే అరెస్ట్ చేసి జైలుకు కూడా పంపొచ్చు.

సుప్రీంకోర్టు జడ్జీ విషయంలోనూ విచారణ, ఇంపీచ్‌మెంట్ వంటి రాజ్యాంగ ప్రక్రియలు ఉన్నాయి.

అయితే ఎన్నికల వ్యవస్థకు అధిపతిగా ఉండే చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ విషయంలో పరిస్థితి భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. CECకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేక రక్షణలు కల్పించింది.

ప్రస్తుతం CEC జ్ఞానేష్ కుమార్ చుట్టూ జరుగుతున్న రాజకీయ, న్యాయ చర్చ కూడా ఇదే అంశాన్ని ముందుకు తెస్తోంది.

ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తికి సంబంధించిన వివాదం కాదు. ఎన్నికల వ్యవస్థ స్వతంత్రత, పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం గురించి జరుగుతున్న పెద్ద చర్చ.

CEC ఎంపికలో అసలు వివాదం ఏంటి?

2023 మార్చిలో సుప్రీంకోర్టు CEC ఎంపిక ప్రక్రియపై కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. ఎన్నికల సంఘం అధికారంలో ఉన్న పార్టీకి అనుకూలంగా పనిచేసే వ్యవస్థగా మారకూడదనే ఉద్దేశంతో ఒక న్యూట్రల్ సెలక్షన్ కమిటీ గురించి కోర్టు సూచించింది.

ఆ కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, ప్రతిపక్ష నేత, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఉండే విధానం ప్రతిపాదితమైంది.

అయితే తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వం పార్లమెంట్‌లో కొత్త చట్టాన్ని తీసుకొచ్చింది.

ఆ చట్టం ప్రకారం CJI స్థానంలో ఒక కేంద్ర మంత్రిని సెలక్షన్ కమిటీలో చేర్చారు.

ఇక్కడే ప్రధాన ప్రశ్న మొదలవుతోంది.

ఒకవైపు ప్రధానమంత్రి, మరోవైపు కేంద్ర మంత్రి ఉంటారు. ప్రతిపక్ష నేత ఒక్కరే ఉంటారు.

అలాంటి నిర్మాణంలో ఓటింగ్ జరిగితే 2-1 ఫలితం వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది.

దీంతో CEC ఎంపికలో ప్రభుత్వానికి ఎక్కువ ప్రభావం ఉంటుందనే విమర్శలు వచ్చాయి.

జ్ఞానేష్ కుమార్ నియామకంపై ఎందుకు ప్రశ్నలు?

గతంలో అరుణ్ గోయల్ నియామక సమయంలో ఫైల్ చాలా వేగంగా క్లియర్ కావడంపై సుప్రీంకోర్టు తీవ్రంగా స్పందించింది.

ఇప్పుడు జ్ఞానేష్ కుమార్ నియామకం విషయంలోనూ ప్రతిపక్షం నుంచి అభ్యంతరాలు వచ్చాయి.

అనేక పేర్లను సెలక్షన్ కమిటీ సమావేశానికి కొద్దిసేపటి ముందు మాత్రమే ప్రతిపక్ష నేతకు ఇచ్చారనే విమర్శలు వచ్చాయి.

దీంతో ఎంపిక ప్రక్రియలో నిజమైన పరిశీలనకు తగిన సమయం ఇచ్చారా అనే ప్రశ్నలు తలెత్తాయి.

ఇలాంటి పరిణామాలు CEC ఎంపిక వ్యవస్థలో పారదర్శకతపై చర్చకు దారితీశాయి.

CECను తొలగించడం అంత సులభమా?

ఇక్కడ మరో కీలక అంశం ఉంది.

రాజ్యాంగంలోని Article 324(5) ప్రకారం CECను తొలగించే ప్రక్రియ చాలా కఠినంగా ఉంటుంది.

సుప్రీంకోర్టు జడ్జీని తొలగించే విధానానికి సమానమైన ఇంపీచ్‌మెంట్ ప్రక్రియ అవసరం.

పార్లమెంట్‌లో ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం.

అలాంటి మెజారిటీ సాధించడం రాజకీయంగా చాలా కష్టమైన విషయం.

దీంతో ఒకసారి CEC పదవిలోకి వచ్చిన తర్వాత ఆయన్ను తొలగించడం దాదాపు అసాధ్యంగా మారుతుందనే వాదన వినిపిస్తోంది.

ఇదే సమయంలో CECకు బలమైన రక్షణ ఉండటం ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతకు అవసరమని మరో వాదన కూడా ఉంది.

అయితే స్వతంత్రతతో పాటు జవాబుదారీతనం కూడా ఉండాలనే ప్రశ్న ఇప్పుడు ప్రధానంగా మారింది.

ముగ్గురు కమిషనర్లలో అసమానత ఎందుకు?

ఎన్నికల కమిషన్‌లో CECతో పాటు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు ఉంటారు.

వీరికి నిర్ణయాల విషయంలో సమాన ఓటింగ్ హక్కులు ఉంటాయి.

కానీ తొలగింపు విషయంలో మాత్రం పరిస్థితి భిన్నంగా ఉంటుంది.

CECను తొలగించడానికి పార్లమెంట్‌లో కఠినమైన ఇంపీచ్‌మెంట్ ప్రక్రియ అవసరం.

ఇతర కమిషనర్లను తొలగించడానికి CEC సిఫార్సు కీలకంగా ఉంటుంది.

దీంతో CECకు వ్యవస్థలో ప్రత్యేక స్థానం ఏర్పడుతుంది.

ఈ అసమానత వల్ల మిగతా కమిషనర్లు CEC నిర్ణయాలను బహిరంగంగా వ్యతిరేకించడానికి ఇబ్బంది పడే అవకాశం ఉందనే వాదన ఉంది.

ఇది ఎన్నికల సంఘం అంతర్గత స్వతంత్రతపై కూడా ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతోంది.

Section 16పై ఎందుకు చర్చ?

2023 చట్టంలోని Section 16 కూడా ఇప్పుడు చర్చలోకి వచ్చింది.

ఈ నిబంధన ప్రకారం CEC లేదా ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు తమ అధికారిక విధుల్లో భాగంగా చేసిన చర్యలకు సంబంధించి కొన్ని రకాల సివిల్ లేదా క్రిమినల్ కేసుల నుంచి రక్షణ పొందుతారు.

ఈ రక్షణ పదవి నుంచి తప్పుకున్న తర్వాత కూడా వర్తిస్తుందనే అంశం మరింత చర్చకు కారణమైంది.

ఇక్కడే మరో కీలక ప్రశ్న వస్తోంది.

అధికారులకు స్వతంత్రంగా పనిచేసే రక్షణ అవసరమే.

కానీ అదే రక్షణ జవాబుదారీతనాన్ని తగ్గించే స్థాయికి వెళ్లకూడదని విమర్శకులు అంటున్నారు.

ఎన్నికల ప్రక్రియలో ఏదైనా తీవ్రమైన తప్పిదం జరిగిందని ఆరోపణలు వచ్చినప్పుడు బాధ్యత ఎవరిది అనే ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం ఉండాలనే వాదన ఉంది.

ఎన్నికల సమయంలో కోర్టుల జోక్యం ఎంతవరకు?

Article 329(b) కూడా ఈ చర్చలో ముఖ్యమైనది.

ఎన్నికల ప్రక్రియ మొదలైన తర్వాత కోర్టుల జోక్యానికి రాజ్యాంగం పరిమితులు విధించింది.

ఎన్నికల ఫలితాలపై అభ్యంతరాలు ఉంటే ఎన్నికల ప్రక్రియ పూర్తయిన తర్వాత ఎలక్షన్ పిటిషన్ ద్వారా కోర్టును ఆశ్రయించాల్సి ఉంటుంది.

ఇది ఎన్నికల ప్రక్రియ మధ్యలో న్యాయపరమైన జోక్యంతో ఏర్పడే సమస్యలను నివారించేందుకు ఉద్దేశించిన రక్షణగా చూడవచ్చు.

అయితే విమర్శకులు మాత్రం మరో కోణాన్ని చూపిస్తున్నారు.

ఎన్నికల సమయంలో జరిగిన తప్పును వెంటనే సవాలు చేసే అవకాశం లేకపోతే, తర్వాత వచ్చే న్యాయపరమైన పరిష్కారం ఎంత ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది అనే ప్రశ్నను వారు లేవనెత్తుతున్నారు.

మ్యాచ్ జరుగుతున్న సమయంలో అంపైర్ నిర్ణయాన్ని సవాలు చేయలేకపోతే, మ్యాచ్ ముగిసిన తర్వాత ఇచ్చే తీర్పు ఎంత ఉపయోగపడుతుందన్నదే వారి వాదన.

టి.ఎన్. శేషన్ ఉదాహరణ ఎందుకు గుర్తొస్తోంది?

1990లలో టి.ఎన్. శేషన్ CECగా ఉన్న సమయంలో కూడా ఎన్నికల సంఘానికి రాజ్యాంగపరమైన అధికారాలు ఉన్నాయి.

అయితే శేషన్ ఆ అధికారాలను బలంగా ఉపయోగించారు.

ఎన్నికల నిబంధనలను కఠినంగా అమలు చేశారు.

రాజకీయ నాయకులు, అభ్యర్థులు, ఇతర వర్గాలు ఎన్నికల నియమాలను పాటించేలా చర్యలు తీసుకున్నారు.

దీంతో ఎన్నికల సంఘం అధికారానికి ప్రత్యేక గుర్తింపు వచ్చింది.

ఇప్పుడు అదే రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో స్వతంత్రతతో పాటు పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం కూడా ఉండాలనే డిమాండ్ పెరుగుతోంది.

ప్రజాస్వామ్యానికి అసలు ప్రమాదం ఏంటి?

ఎన్నికల సంఘానికి స్వతంత్రత అవసరం.

అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వం ఎన్నికల సంస్థపై ఒత్తిడి చేయకుండా ఉండటానికి బలమైన రక్షణలు కూడా అవసరం.

అదే సమయంలో ఆ రక్షణలు జవాబుదారీతనాన్ని పూర్తిగా తొలగించకూడదు.

CEC ఎంపికలో పారదర్శకత ఉండాలి.

ఎన్నికల కమిషనర్లకు తగిన రక్షణ ఉండాలి.

అలాగే తప్పు జరిగితే ప్రశ్నించే వ్యవస్థ కూడా ఉండాలి.

ప్రజాస్వామ్యంలో ఏ ఒక్క పదవి కూడా చట్టానికి పూర్తిగా అతీతంగా ఉండకూడదు.

అధికారం ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే, జవాబుదారీతనం కూడా అంతే బలంగా ఉండాలి.

ఎన్నికల వ్యవస్థపై ప్రజలకు నమ్మకం ఉండటం అత్యంత ముఖ్యం.

ఎందుకంటే ప్రజాస్వామ్యంలో అసలు అధికారం ఏ ఒక్క వ్యక్తి చేతిలోనూ ఉండదు.

అది ఓటు వేసే సామాన్యుడి చేతిలో ఉంటుంది.

ఆ ఓటు విలువను కాపాడే వ్యవస్థపై ప్రజలకు నమ్మకం ఉన్నప్పుడే ప్రజాస్వామ్యం బలంగా ఉంటుంది.