ముంబై: నగరం పూర్తిగా మేల్కొనే ముందే తెల్లటి టోపీలు, తెల్లటి దుస్తులు ధరించిన కొందరు వ్యక్తులు సైకిళ్లపై ముంబై శివారు రైల్వే స్టేషన్లకు చేరుకుంటారు. సైకిళ్లకు కట్టిన వందలాది టిఫిన్ డబ్బాలను రైళ్లలో ఎక్కించి నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు తరలిస్తారు. అక్కడి నుంచి నడుచుకుంటూ లేదా సైకిళ్లపై వెళ్లి కార్యాలయ ఉద్యోగులకు వేడివేడి ఇంటి భోజనాన్ని అందజేస్తారు.
కొద్దిసేపు విశ్రాంతి తీసుకున్న తర్వాత ఖాళీ డబ్బాలను మళ్లీ సేకరించి మధ్యాహ్నానికల్లా అవి వచ్చిన ఇళ్లకు చేరవేస్తారు. ఈ సేవ అందించే వారినే “డబ్బావాలాలు” అంటారు. శతాబ్దానికి పైగా ముంబై నగరంలో వారు నిర్వహిస్తున్న ఈ పంపిణీ వ్యవస్థ ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది.
ఇంటి భోజనానికి వారధి
డబ్బాల్లో సాధారణంగా అన్నం, పప్పు, కూరలు, రొట్టెలు, కొన్ని సందర్భాల్లో మాంసాహార వంటకాలు ఉంటాయి. ముంబై శివారు ప్రాంతాల్లోని ఇళ్లలో తాజాగా తయారైన ఈ భోజనం కార్యాలయాలకు చేరుతుంది.
తరతరాలుగా ముంబై ఉద్యోగులకు ఇంటి భోజనం కుటుంబ జీవనం, సంస్కృతి, ఆహార అలవాట్లతో ముడిపడి ఉంది. వేగవంతమైన నగర జీవితంలో రోజువారీ టిఫిన్ డబ్బా ఉద్యోగ జీవితంలో విడదీయరాని భాగంగా మారింది.
ప్రతి డబ్బాపై ప్రత్యేక అక్షర, సంఖ్యల కోడ్ ఉంటుంది. అది ఏ ఇంటి నుంచి వచ్చిందో, ఏ కార్యాలయానికి వెళ్లాలో, ఏ భవనంలోని ఏ అంతస్తుకు చేరాలో, తిరిగి ఎక్కడికి వెళ్లాలో తెలియజేస్తుంది. యాప్లు, జీపీఎస్ లేకుండానే తరతరాలుగా వచ్చిన అనుభవంతో డబ్బావాలాలు ఈ వ్యవస్థను నడిపిస్తున్నారు.
ప్రపంచ దృష్టిని ఆకర్షించిన సేవ
భారత ఆర్థిక రాజధానిగా పేరొందిన ముంబైకి ఈ సేవ ప్రత్యేక గుర్తింపు తీసుకొచ్చింది. తక్కువ ఖర్చుతో సమర్థవంతమైన సరుకు రవాణా వ్యవస్థకు ఆదర్శంగా దీన్ని Harvard Business School అధ్యయనం చేసింది.
2003లో బ్రిటన్ రాజుగా తర్వాత బాధ్యతలు చేపట్టిన King Charles III కూడా ముంబై పర్యటన సందర్భంగా డబ్బావాలాలతో కొంత సమయం గడిపారు. నగర రద్దీ మధ్య కూడా కొన్ని వ్యవస్థలు కచ్చితత్వంతో పనిచేస్తాయనే ముంబై ప్రతిష్ఠకు డబ్బావాలాలు ప్రతీకగా నిలిచారు.
ఎలా మొదలైంది?
డబ్బావాలా వ్యవస్థ 19వ శతాబ్దం చివర్లో ప్రారంభమైనట్లు భావిస్తున్నారు. బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న అప్పటి బొంబాయి వేగంగా విస్తరిస్తుండటంతో కార్యాలయ ఉద్యోగులకు ఇంటి భోజనం అందించే అవసరం ఏర్పడింది.
ఆ సమయంలో రెస్టారెంట్లు, క్యాంటీన్లు తక్కువగా ఉండేవి. ఆహారం సంస్కృతి, మతం, కుటుంబ జీవనంతో ముడిపడి ఉండటంతో ఇంటి నుంచి భోజనం తీసుకెళ్లడం చాలా ముఖ్యమైంది.
ఒక పార్సీ బ్యాంకర్ తన ఇంటి నుంచి టిఫిన్ను కార్యాలయానికి తీసుకువచ్చి, ఖాళీ డబ్బాను తిరిగి ఇంటికి చేర్చేలా ఒక వ్యక్తిని నియమించుకున్నారని చెబుతారు. అదే తర్వాత పెద్ద వ్యవస్థగా రూపాంతరం చెందింది.
1890లో మహదేవ్ బాచ్చే అనే వ్యక్తి సుమారు 100 మంది కార్మికులతో ఈ సేవను ఆధునిక రూపంలో నిర్వహించడం ప్రారంభించినట్లు శోభా బోండ్రే రచించిన Mumbai’s Dabbawala: The Uncommon Story of the Common Man పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు.
కరోనా తర్వాత కుదేలైన వ్యవస్థ
ఒక దశలో సుమారు 4,500 మంది డబ్బావాలాలు రోజుకు దాదాపు 50 వేల టిఫిన్ డబ్బాలను ముంబై అంతటా పంపిణీ చేసేవారని ఈ సేవను పర్యవేక్షించే సంస్థలు చెబుతున్నాయి.
అయితే కరోనా మహమ్మారి పరిస్థితిని పూర్తిగా మార్చేసింది. కార్యాలయాలు మూతపడటం, ఉద్యోగులు ఇంటి నుంచే పని చేయడం ప్రారంభించడంతో రోజువారీ టిఫిన్ సేవల అవసరం తగ్గిపోయింది.
ఒకప్పుడు రోజుకు 20 నుంచి 25 మంది వినియోగదారులకు సేవలందించిన డబ్బావాలాలు కొద్ది మంది ఖాతాదారులతోనే మిగిలిపోయారు. కొందరికి ఒక్క వినియోగదారుడు కూడా లేకపోయాడు.
పొదుపులు లేకపోవడంతో చాలామంది ఈ వృత్తిని పూర్తిగా వదిలేశారు.
కార్యాలయాలు తిరిగి ప్రారంభమైనప్పటికీ వర్క్ ఫ్రం హోమ్, హైబ్రిడ్ విధానాలు కొనసాగుతుండటంతో గతంలో ఉన్నంత డిమాండ్ తిరిగి రాలేదు. దీంతో ముంబై డబ్బావాలాల నెట్వర్క్ పూర్తిస్థాయిలో పనిచేయలేక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటోంది.